بیش از ۴۰ درصد کودکان پیش از ورود به دبستان، حداقل یک دندان پوسیده دارند. این فقط یک آمار نیست؛ بلکه زنگ خطری است که نشان میدهد یک عفونت خاموش و کاملا قابل پیشگیری در حال آسیب زدن به سلامت فرزندان است. بسیاری از والدین تصور میکنند دندان شیری به دلیل موقتی بودن، اهمیتی ندارد. ولی واقعیت این است که درد ناشی از یک دندان شیری پوسیده بر تغذیه، تمرکز در کلاس و حتی اعتماد به نفس کودک تاثیر منفی بگذارد و راه را برای مشکلات پیچیدهتر و پرهزینهتر در آینده هموار کند.
در این مقاله فراتر از توصیههای کلی رفته و با نگاهی دقیق، ۱۰ بیماری شایع دهان و دندان کودکان را از پوسیدگیهای پنهان گرفته تا ناهنجاریهای فکی بررسی میکنیم. با مطالعه ادامه مطلب، بیاموزید چگونه با اقدامات ساده ولی هوشمندانه، از لبخند ارزشمند فرزندتان در برابر این تهدیدات خاموش محافظت کنید.
پوسیدگی دندان که به آن کرمخوردگی نیز میگویند، در اثر تخریب ساختار دندان توسط اسیدهای تولید شده از باکتریها ایجاد میشود. پوسیدگی عمدتا به دلیل رژیم غذایی سرشار از قند و بهداشت نامناسب دهان رخ میدهد. علائم اولیه شامل لکههای سفید گچی روی دندان میشود که بهتدریج منجر به لکههای قهوهای یا سیاه و در نهایت ایجاد حفره خواهد شد.
بهترین راه پیشگیری، مسواک زدن منظم با خمیردندان حاوی فلوراید و محدود کردن نوشیدنیها و خوراکیهای شیرین است. درمان پوسیدگی دندان کودکان بسته بهشدت آن از ترمیمهای ساده (پر کردن) و فیشور سیلانت (آببندی شیارها) گرفته تا درمانهای پیچیدهتر مانند عصبکشی دندان یا استفاده از روکشهای استیل ضدزنگ برای حفظ دندان متفاوت است.
بیماری لثه یا ژنژیویت در کودکان، به التهاب بافت لثه گفته میشود که عمدتا به دلیل تجمع پلاک باکتریایی در خط لثه به وجود میآید. اگرچه بیماری لثه در کودکان کمتر از بزرگسالان شایع است، ولی نادیده گرفتن آن به مشکلات جدیتری ختم خواهد شد.
یکی از بارزترین علائم بیماری لثه در کودکان، خونریزی لثه هنگام مسواک زدن یا نخ دندان کشیدن است. قرمزی، تورم و حساسیت لثهها نیز از دیگر نشانهها هستند. خوشبختانه، ژنژیویت در مراحل اولیه با رعایت دقیق بهداشت دهان و دندان، شامل مسواک زدن صحیح، استفاده روزانه از نخ دندان و مراجعات منظم به دندانپزشک برای جرمگیری، کاملاً قابل درمان و پیشگیری است.
حساسیت دندان کودکان با یک درد کوتاه و تیز هنگام خوردن یا نوشیدن مواد غذایی سرد، گرم، شیرین یا اسیدی خود را نشان میدهد. حساسیت دندانی زمانی رخ میدهد که مینای محافظ دندان دچار فرسایش شده و لایه زیرین آن (عاج) که حاوی هزاران لوله میکروسکوپی متصل به عصب است، در معرض تحریک قرار میگیرد.
علل شایع حساسیت دندانی به مصرف فراوان نوشیدنیهای اسیدی، دندان قروچه، وجود پوسیدگیهای درمان نشده یا حتی مسواک زدن بیش از حد محکم برخواهد گشت. برای مدیریت این وضعیت، دندانپزشک ممکن است استفاده از خمیردندانهای مخصوص دندانهای حساس را توصیه کرده و به درمان علت اصلی مانند پوسیدگی یا دندان قروچه بپردازد.
ضربه به دندان کودکان یکی از اورژانسهای رایج دندانپزشکی است که معمولا در حین بازی، ورزش یا زمین خوردن اتفاق میافتد. آسیبهای ناشی از ضربه از یک شکستگی کوچک در لبه دندان تا لق شدن، جابهجایی یا حتی کنده شدن کامل دندان متغیر است. اقدام سریع و صحیح در مواقع اورژانسی حیاتی مهم میشود.
بهعنوان مثال: اگر دندان دائمی کودک در اثر ضربه بهطور کامل از حفره خود خارج شد، باید آن را از قسمت تاج (و نه ریشه) برداشت، بدون تمیز کردن در شیر یا بزاق دهان کودک قرار داد و فورا کودک را به دندانپزشک رساند. اقدام فوری شانس موفقیت کاشت مجدد دندان را بهشدت افزایش میدهد. استفاده از محافظ دهان (ماوث گارد) در ورزشهای پربرخورد بهترین راه پیشگیری است.
دندان قروچه کودکان یا براکسیسم، به ساییدن یا فشردن غیرارادی دندانها روی هم گفته میشود که اغلب در هنگام خواب رخ میدهد ولی در بیداری نیز اتفاق میافتد. دندان قروچه ناشی از استرس، اضطراب، ناهماهنگی دندانها (مشکلات بایت) یا حتی واکنش به درد در ناحیهای دیگر از بدن است.
علائم آن شامل صدای ساییده شدن دندانها، درد در فک و عضلات صورت، سردرد و فرسایش سطح دندانها میشود. برای مثال، کودکی که به دلیل باز شدن مدرسهها دچار استرس شده، ممکن است شبها شروع به دندان قروچه کند. در موارد شدید، دندانپزشک برای جلوگیری از آسیب بیشتر به دندانها، استفاده از یک محافظ شبانه (نایت گارد) را توصیه میکند.
ناهنجاریهای ارتودنسی دندان کودکان به هرگونه ترتیب نامناسب دندانها و عدم انطباق فکها گفته میشود که به دلایل ژنتیکی یا عادات محیطی مانند مکیدن انگشت ایجاد خواهد شد. ناهنجاریهای ارتودنسی شامل شلوغی دندانها، وجود فاصله بین آنها یا انواع ناهماهنگیهای فکی (مانند جلوتر بودن فک پایین) میشود.
مکیدن انگشت در کودکان یک رفتار آرامشبخش و طبیعی در سنین پایین است، ولی اگر عادت مکیدن انگشت پس از ۳ تا ۴ سالگی و همزمان با شروع رویش دندانهای دائمی ادامه یابد، عوارض جدی بر ساختار فک و دندانها خواهد داشت.
فشار مداوم ناشی از مکیدن انگشت باعث جلو آمدن دندانهای فک بالا، تنگ شدن قوس فک و ایجاد حالتی به نام «اپن بایت» (فاصله بین دندانهای بالا و پایین هنگام بسته بودن دهان) میشود. ترک عادت مکیدن انگشت قبل از رویش دندانهای دائمی اهمیت بسیاری دارد. استفاده از روشهای تشویقی، صحبت کردن با کودک و در صورت نیاز، کمک گرفتن از ابزارهای یادآوری کننده با مشورت دندانپزشک موثر است.
۱. پوسیدگی دندان (کرمخوردگی)؛ شایعترین تهدید برای دندانهای شیری
پوسیدگی دندان که به آن کرمخوردگی نیز میگویند، در اثر تخریب ساختار دندان توسط اسیدهای تولید شده از باکتریها ایجاد میشود. پوسیدگی عمدتا به دلیل رژیم غذایی سرشار از قند و بهداشت نامناسب دهان رخ میدهد. علائم اولیه شامل لکههای سفید گچی روی دندان میشود که بهتدریج منجر به لکههای قهوهای یا سیاه و در نهایت ایجاد حفره خواهد شد.
بهترین راه پیشگیری، مسواک زدن منظم با خمیردندان حاوی فلوراید و محدود کردن نوشیدنیها و خوراکیهای شیرین است. درمان پوسیدگی دندان کودکان بسته بهشدت آن از ترمیمهای ساده (پر کردن) و فیشور سیلانت (آببندی شیارها) گرفته تا درمانهای پیچیدهتر مانند عصبکشی دندان یا استفاده از روکشهای استیل ضدزنگ برای حفظ دندان متفاوت است.
۲. بیماریهای لثه (ژنژیویت)؛ علائم خاموش یک مشکل جدی
بیماری لثه یا ژنژیویت در کودکان، به التهاب بافت لثه گفته میشود که عمدتا به دلیل تجمع پلاک باکتریایی در خط لثه به وجود میآید. اگرچه بیماری لثه در کودکان کمتر از بزرگسالان شایع است، ولی نادیده گرفتن آن به مشکلات جدیتری ختم خواهد شد.
یکی از بارزترین علائم بیماری لثه در کودکان، خونریزی لثه هنگام مسواک زدن یا نخ دندان کشیدن است. قرمزی، تورم و حساسیت لثهها نیز از دیگر نشانهها هستند. خوشبختانه، ژنژیویت در مراحل اولیه با رعایت دقیق بهداشت دهان و دندان، شامل مسواک زدن صحیح، استفاده روزانه از نخ دندان و مراجعات منظم به دندانپزشک برای جرمگیری، کاملاً قابل درمان و پیشگیری است.
۳. حساسیت دندانی در کودکان؛ وقتی بستنی خوردن عذابآور میشود
حساسیت دندان کودکان با یک درد کوتاه و تیز هنگام خوردن یا نوشیدن مواد غذایی سرد، گرم، شیرین یا اسیدی خود را نشان میدهد. حساسیت دندانی زمانی رخ میدهد که مینای محافظ دندان دچار فرسایش شده و لایه زیرین آن (عاج) که حاوی هزاران لوله میکروسکوپی متصل به عصب است، در معرض تحریک قرار میگیرد.
علل شایع حساسیت دندانی به مصرف فراوان نوشیدنیهای اسیدی، دندان قروچه، وجود پوسیدگیهای درمان نشده یا حتی مسواک زدن بیش از حد محکم برخواهد گشت. برای مدیریت این وضعیت، دندانپزشک ممکن است استفاده از خمیردندانهای مخصوص دندانهای حساس را توصیه کرده و به درمان علت اصلی مانند پوسیدگی یا دندان قروچه بپردازد.
۴. تروما و ضربه به دندان کودکان؛ چگونه در لحظات اورژانسی بهترین تصمیم را بگیریم؟
ضربه به دندان کودکان یکی از اورژانسهای رایج دندانپزشکی است که معمولا در حین بازی، ورزش یا زمین خوردن اتفاق میافتد. آسیبهای ناشی از ضربه از یک شکستگی کوچک در لبه دندان تا لق شدن، جابهجایی یا حتی کنده شدن کامل دندان متغیر است. اقدام سریع و صحیح در مواقع اورژانسی حیاتی مهم میشود.
بهعنوان مثال: اگر دندان دائمی کودک در اثر ضربه بهطور کامل از حفره خود خارج شد، باید آن را از قسمت تاج (و نه ریشه) برداشت، بدون تمیز کردن در شیر یا بزاق دهان کودک قرار داد و فورا کودک را به دندانپزشک رساند. اقدام فوری شانس موفقیت کاشت مجدد دندان را بهشدت افزایش میدهد. استفاده از محافظ دهان (ماوث گارد) در ورزشهای پربرخورد بهترین راه پیشگیری است.
۵. دندان قروچه (براکسیسم)؛ عادتی که بیصدا دندانها را فرسوده میکند
دندان قروچه کودکان یا براکسیسم، به ساییدن یا فشردن غیرارادی دندانها روی هم گفته میشود که اغلب در هنگام خواب رخ میدهد ولی در بیداری نیز اتفاق میافتد. دندان قروچه ناشی از استرس، اضطراب، ناهماهنگی دندانها (مشکلات بایت) یا حتی واکنش به درد در ناحیهای دیگر از بدن است.
علائم آن شامل صدای ساییده شدن دندانها، درد در فک و عضلات صورت، سردرد و فرسایش سطح دندانها میشود. برای مثال، کودکی که به دلیل باز شدن مدرسهها دچار استرس شده، ممکن است شبها شروع به دندان قروچه کند. در موارد شدید، دندانپزشک برای جلوگیری از آسیب بیشتر به دندانها، استفاده از یک محافظ شبانه (نایت گارد) را توصیه میکند.
۶. بوی بد دهان (هالیتوزیس)؛ دلایل پنهان و راههای درمان آن
بوی بد دهان کودکان همیشه ناشی از مسواک نزدن نیست و دلایل پنهان دیگری هم دارد. درحالیکه عدم رعایت بهداشت و باقی ماندن ذرات غذا شایعترین علت است، عواملی مانند خشکی دهان، عفونتهای لثه، پوسیدگی دندان، مشکلات لوزه یا سینوسها (سینوزیت) نیز باعث ایجاد بوی نامطبوع میشوند. تمیز کردن زبان با مسواک یا زبانشوی، نوشیدن آب کافی و درمان مشکلات دندانی موجود، اولین قدمها برای رفع بوی بد دهان هستند. اگر با رعایت بهداشت کامل، بوی بد دهان همچنان ادامه داشت، مشورت با یک متخصص گوش، حلق و بینی برای رد کردن سایر دلایل پزشکی ضروری است.۷. ناهنجاریهای ارتودنسی کودکان؛ چرا اولین معاینه در ۷ سالگی حیاتی است؟
ناهنجاریهای ارتودنسی دندان کودکان به هرگونه ترتیب نامناسب دندانها و عدم انطباق فکها گفته میشود که به دلایل ژنتیکی یا عادات محیطی مانند مکیدن انگشت ایجاد خواهد شد. ناهنجاریهای ارتودنسی شامل شلوغی دندانها، وجود فاصله بین آنها یا انواع ناهماهنگیهای فکی (مانند جلوتر بودن فک پایین) میشود.
اولین معاینه ارتودنسی بهتر است در حدود سن ۷ سالگی انجام شود. در این سن که به عنوان بهترین سن ارتودنسی کودکان شناخته میشود، دندانهای دائمی شروع به رویش کرده و متخصص ارتودنسی کودکان میتواند مشکلات بالقوه در رشد فک و دندانها را شناسایی کند. تشخیص و مداخله زودهنگام باعث میشود درمان در آینده سادهتر، کوتاهتر و کمهزینهتر باشد و از بروز مشکلات پیچیدهتر جلوگیری شود.
۸. مکیدن انگشت و پستانک در کودکان؛ مرز باریک بین آرامش و آسیب
مکیدن انگشت در کودکان یک رفتار آرامشبخش و طبیعی در سنین پایین است، ولی اگر عادت مکیدن انگشت پس از ۳ تا ۴ سالگی و همزمان با شروع رویش دندانهای دائمی ادامه یابد، عوارض جدی بر ساختار فک و دندانها خواهد داشت.
فشار مداوم ناشی از مکیدن انگشت باعث جلو آمدن دندانهای فک بالا، تنگ شدن قوس فک و ایجاد حالتی به نام «اپن بایت» (فاصله بین دندانهای بالا و پایین هنگام بسته بودن دهان) میشود. ترک عادت مکیدن انگشت قبل از رویش دندانهای دائمی اهمیت بسیاری دارد. استفاده از روشهای تشویقی، صحبت کردن با کودک و در صورت نیاز، کمک گرفتن از ابزارهای یادآوری کننده با مشورت دندانپزشک موثر است.
